معامله بزرگ یا جنگ دوباره؟ پشت پرده برنامه ترامپ برای ایران

واقعیت این است که در بررسی برنامه ترامپ برای ایران، ما در آستانه یک جنگ بزرگ یا یک صلح رمانتیک نیستیم؛ بلکه ماجرا یک «خرید زمان» لغزنده است. ترامپ به دنبال براندازی نیست، بلکه استراتژی او «رژیمِ تغییر» (Regime of Change) است؛ یعنی آن‌قدر فشار را بالا ببرد تا رفتار تهران را تغییر دهد و ایران را مهار کند. در این فرمول که بر اساس تحلیل‌های تئوریک دکتر مهدی مطهرنیا (آینده‌پژوه و کارشناس ارشد مسائل بین‌الملل) به “دکترین ضربه-مکث-ضربه” معروف است، تهدیدهای جنگی و آتش‌بس‌های موقت ۶۰ روزه، صرفاً یک بازی روانی برای قفل کردن تصمیم‌گیری‌ها در تهران و سنجش میزان تاب‌آوری جامعه است.

پشت پرده این قمار، پیچیدگی‌های زیادی وجود دارد. از یک طرف، ساختار جدید قدرت در تهران به رهبری آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای در دوراهی حساس «عقب‌نشینی مصلحتی» یا «مقاومت فرسایشی» قرار گرفته و از طرف دیگر، چین و روسیه از این وضعیت «نه جنگ، نه صلح» برای امتیازگیری از آمریکا استفاده می‌کنند. در این مقاله می‌خواهیم خیلی ساده و تحلیلی، پشت پرده این بازی و ابعاد مختلف جنگ ایران و آمریکا، از نقش پنهان ارتش پاکستان گرفته تا نقشه سنتکام برای زیرساخت‌ها و نبرد ژئوپولیتیک در تنگه هرمز را بررسی کنیم.

برنامه ترامپ برای ایران؛ استراتژی «رژیم آف چنج» یا معامله سخت؟

برای اینکه بفهمیم در مغز دونالد ترامپ چه می‌گذرد، ابتدا باید ادبیات سیاسی او را رمزگشایی کنیم. دنیای سیاست سال‌هاست که با واژه «تغییر رژیم» آشناست، اما ترامپ در دور دوم ریاست‌جمهوری خود مدل جدیدی را رو کرده که در ادبیات تحلیلی داخل کشور، به‌ویژه در چارچوب نظری دکتر مطهرنیا، از آن تحت عنوان “رژیمِ تغییر یا همان رژیم آف چنج (Regime of Change)” یاد می‌شود. تفاوت این دو مفهوم، کلید اصلی درک رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی واشنگتن در قبال آینده ایران است:

تفاوت «تغییر رژیم» (Regime Change) و «رژیمِ تغییر» (Regime Of Change)

• تغییر رژیم (Regime Change): این همان مدل کلاسیک و سنتی است که دموکرات‌ها و محافظه‌کاران قدیمی آمریکا (مثل جان بولتون) دنبال می‌کردند. در این مدل، هدف نهایی واشنگتن، سرنگونی فیزیکی و کامل ساختار قدرت در تهران، سقوط نظام و جایگزینی آن با یک حکومت دیگر است؛ فرآیندی که معمولاً به یک جنگ ایران و آمریکا به صورت تمام‌عیار، اشغال زمین و هزینه‌های تریلیون دلاری ختم می‌شود.
• رژیمِ تغییر (Regime Of Change): این مدلِ اختصاصی دونالد ترامپ است. ترامپ به عنوان یک تاجر جکسونیست، تمایلی به پرداخت هزینه‌های سنگین جنگ و اشغال زمین ندارد. در استراتژی «رژیمِ تغییر»، هدف اصلی سرنگونی نظام نیست؛ بلکه تغییر رفتار شدید و ۱۸۰ درجه‌ای ساختار قدرت است. ترامپ می‌خواهد با اهرم تحریم‌های خردکننده و حملات نظامی محدود، تهران را به نقطه‌ای برساند که خودش داوطلبانه پای میز مذاکره بیاید و شروط سخت واشنگتن را بپذیرد. او به دنبال تسلیم کردن گام‌به‌گام ایران و محصور کردن آن در یک «قفس استراتژیک» است، بدون اینکه آمریکا را درگیر یک جنگ ابدی کند.

دکترین «ضربه – مکث – ضربه»؛ محور اصلی برنامه ترامپ برای ایران

ترامپ برای پیاده‌کردن این استراتژی، از فرمولی به نام «دکترین ضربه-مکث-ضربه» استفاده می‌کند. او عمداً بحران‌های گذشته را بزرگ‌تر می‌کند و بحران‌های جدید می‌سازد تا دیپلماسی عادی را به بن‌بست برساند. وقتی مسیر دیپلماسی قفل شد، او با یک ضربه نظامی یا تهدید جدی، انسداد را باز می‌کند، سپس چند قدم عقب می‌نشیند (مکث) تا واکنش تهران را بسنجد و امتیاز بگیرد. تمدیدهای موقت آتش‌بس ۶۰ روزه دقیقاً همین «مکث‌های تاکتیکی» هستند؛ فرصتی برای تجدید قوا و تحت فشار گذاشتن حریف، نه یک صلح واقعی.

پشت پرده نقشه جنجالی «ایالات متحده خاورمیانه»

مدتی پیش، ترامپ نقشه‌ای از ایران را در شبکه اجتماعی خود (تروث سوشیال) منتشر کرد که سراسر آن زیر پرچم آمریکا قرار داشت و روی آن عبارت «ایالات متحده خاورمیانه» حک شده بود. بسیاری این پست را یک نقشه عملیاتی از سوی پنتاگون برای آغاز رسمی جنگ ایران و آمریکا دانستند، اما واقعیت این است که این حرکت، یک ژست نمادین و بخشی از همان استراتژی چانه‌زنی سخت (Hard Bargaining) بود. ترامپ با این نماد سه پیام موازی فرستاد:

۱. به تهران: او می‌خواست نشان دهد که دوران دیپلماسی سازش‌کارانه و نرم به پایان رسیده و اگر توافقی هم صورت بگیرد، بر اساس برخورد آهنین و شروط واشنگتن خواهد بود.
۲. به متحدان عرب منطقه: یک باج‌خواهی بیزینسی جدید راه انداخت؛ او به اعراب گوشزد کرد که بدون چتر حمایتی آمریکا در برابر قدرت منطقه‌ای ایران تنها می‌مانند، پس باید هزینه‌های این امنیت را به واشنگتن پرداخت کنند.
۳. به رای‌دهندگان آمریکایی: در آستانه انتخابات، اقتدار شخصی خود را به رخ کشید تا ثابت کند تنها کسی است که می‌تواند ابعاد مختلف برنامه ترامپ برای ایران را با موفقیت جلو ببرد.

بلوف سه‌شنبه؛ فریب نظامی یا واقعیت سناریوی جنگ؟

توییت اخیر ترامپ مبنی بر اینکه «قرار بود روز سه‌شنبه حمله کنیم اما به درخواست اعراب لغو کردیم»، نمونه بارز همین بازی روانی است. از نظر نظامی، لو دادن زمان دقیق یک حمله بزرگ در شبکه اجتماعی کاملاً غیرمنطقی است. بر اساس تجربه جنگ ۱۲ روزه گذشته—که ترامپ گفت یک هفته دیگر حمله می‌کنیم اما دقیقاً ۱۲ ساعت بعد دستور شلیک را صادر کرد. بلوف روز سه‌شنبه صرفاً برای گمراه کردن پدافند هوایی ایران و ایجاد حالت آماده‌باش فرسایشی برای نیروهای نظامی بود. هدف اصلی، فلج کردن ذهن تصمیم‌گیران در تهران و پیشبرد برنامه ترامپ برای ایران جهت گرفتن امتیازهای هسته‌ای بیشتر در پشت پرده است.

بازی دو سر باخت؛ تقابل تفکر انقلابی تهران با نقشه امنیتی اسرائیل

اگرچه دونالد ترامپ با استراتژی «رژیمِ تغییر» و دکترین «ضربه-مکث-ضربه» تلاش می‌کند تهران را در منگنه بگذارد، اما فرمول تاجرانه‌اش در مواجهه با آینده ایران یک نقطه ضعف بزرگ دارد. ترامپ به شدت تحت تأثیر «تله مورگنتا» (Morgenthau Trap) قرار گرفته است؛ تله‌ای در رئالیسم قدرت که می‌گوید وقتی یک سیاستمدار رسمی اولتیماتوم‌ها و لاف‌های تند نظامی می‌زند، خودش را در بن‌بست اسیر می‌کند؛ چون اگر از حرفش عقب بنشیند ابهت و حیثیتش نابود می‌شود و اگر بخواهد آن را عملی کند، هزینه گزاف یک جنگ ایران و آمریکا را روی دست خودش و ملتش می‌گذارد.

خطای محاسباتی واشنگتن؛ قیاس مع‌الفارق ایران و ونزوئلا

بزارگ‌ترین اشتباه ترامپ این است که با عینک یک «بنگاه‌دار اقتصادی» به پدیده‌های پیچیده سیاسی نگاه می‌کند. او بارها پرونده ایران را با محاصره دریایی چندماهه ونزوئلا مقایسه کرده و تصور می‌کند چون توانست با فشار کوتاه‌مدت، بحران کاراکاس را به نفع خودش مدیریت کند، در تهران هم همان نتیجه را می‌گیرد. اما این یک خطای شناخت استراتژیک در قبال آینده ایران است:

• مدل هزینه-فایده بیزینسی: ترامپ فکر می‌کند از آنجا که پارامترهای «سود و زیان مالی» برای خودش و برند شخصی‌اش حرف اول و آخر را می‌زند، برای تصمیم‌گیرندگان در ایران هم وضعیت همین‌طور است.
• تصادم با ایدئولوژی شیعه و گفتمان انقلابی: مشاورانی مثل مارکو روبیو شاید گزارش‌های اندیشکده‌ها را به او بدهند، اما ترامپ عمق «عقلانیت ایدئولوژیک» تهران را درک نمی‌کند. در بافت قدرت ایران، ساختار بر اساس فاکتورهای صرفاً اقتصادی عقب‌نشینی نمی‌کند؛ بلکه ساختارهای تطبیقی برای دور زدن تحریم‌ها ساخته، شبکه اقتصاد غیررسمی ایجاد کرده و آماده است تا در چارچوب حفظ بقای نظام، هزینه‌های سنگین اقتصادی را به جان بخرد.

شگفتی‌سازی بزرگ ایران؛ آیا رهبر جدید ایران شرایط ترامپ را میپذیرد؟

در لایه پنهان و داخلی این بحران، تحولات تهران پس از آغاز تنش‌های شدید اسفندماه، وارد فاز کاملاً جدیدی شده است. با استقراری که در ساختار قدرت شکل گرفته و حضور آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای در جایگاه رهبری نظام، یک علامت سوال بزرگ درباره آینده ایران یا همان «شگفتی‌ساز» (Wild Card) روی میز تحلیل‌گران بین‌المللی قرار گرفته است؛ اینکه ایران در برابر فشارهای ترامپ کدام مسیر را انتخاب می‌کند؟ «انعطاف عملیاتی» یا «مقاومت فرسایشی»？

دوراهی سخت در آینده ایران؛ مدل هیروهیتو یا تکرار قطعنامه ۵۹۸؟

برخی کارشناسان ساده‌انگارانه تصور می‌کنند حضور رهبر جدید در تلویزیون و پذیرش شروط آمریکا، می‌تواند مثل یک معجزه فوراً قفل بحران را باز کند. اما در واقعیت، پذیرش اصول تحمیلی در برنامه ترامپ برای ایران یعنی مواجهه با یک چالش داخلی سنگین:

• انشقاق در هسته سخت قدرت: هرگونه عقب‌نشینی آشکار بر سر پرونده هسته‌ای و رقیق‌سازی اورانیوم ۶۰ درصد، بدنه تندرو و هواداران متعصب گفتمان انقلابی را دچار ریزش و سرخوردگی شدید می‌کند؛ کما اینکه مواضع تند اخیر چهره‌هایی مثل محمدباقر قالیباف و اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس نشان می‌دهد که صراحتاً می‌گویند عقب‌نشینی یک‌طرفه در کار نیست و برنده توافق کسی است که برای جنگ آماده‌تر باشد.
• شبح معمر قذافی: تصمیم‌گیران تهران به خوبی از «تجربه قذافی» آگاهند. آنها می‌دانند که دادن امتیاز اول بر سر ذخایر اورانیوم، پایان ماجرا نخواهد بود، بلکه از نظر آمریکا تازه آغاز فاز خلع سلاح موشکی, پهبادی و منطقه‌ای است؛ فرآیندی که در نهایت سیستم را به سمت فروپاشی کامل هدایت می‌کند. بنابراین، پذیرش جام زهر یا مدل امپراتور هیروهیتو در ژاپن، یک ریسک موجودیتی بزرگ برای آینده ایران است.

طرح تل‌آویو؛ قفس استراتژیک برای ایرانِ بدون چنگ و دندان

در این میان، نقش اسرائیل و شخص بنیامین نتانیاهو در هدایت مشاوران ترامپ بسیار کلیدی است. تل‌آویو و سازمان‌های امنیتی مثل موساد، در این فاز لزوماً به دنبال فروپاشی یا براندازی فوری حکومت در تهران نیستند. هدف اصلی آنها، بیرون کشیدن یک «معماری امنیتی جدید» از دل تنش‌های جنگ ایران و آمریکا و آتش‌بس‌های ۶۰ روزه است.

اسرائیل به دنبال ایرانی است که «نتواند چنگ و دندان داشته باشد». این یعنی واشنگتن را فشار دهند تا توافقی سخت را تحمیل کند که عمق استراتژیک ایران در لبنان و سوریه را کاملاً قطع کند، برد موشک‌های بالستیک را مهار کند و تهدیدات تهران علیه موجودیت اسرائیل را از یک خطر عملیاتی و نظامی، به یک سری شعار و جنگ روانی صرفاً رسانه‌ای تقلیل دهد. ایران هم حاضر نیست به راحتی بازدارندگی موشکی خودش را واگذار کند؛ به همین دلیل است که خروجی این وضعیت، نه صلح کامل است و نه یک جنگ ایران و آمریکا به صورت تمام‌عیار، بلکه یک وضعیت معلق و مدیریت‌شده در لبه آتش است.

نقش و دیپلماسی پنهان پاکستان در میانجی‌گری میان ایران و آمریکا

یکی از رویدادهای بسیار کلیدی و حیاتی که بستر مذاکرات و توافقات اولیه خرداد ۱۴۰۵ را فراهم کرد، سفر ناگهانی، بی‌سروصدا و کاملاً استراتژیک ژنرال عاصم منیر (فرمانده ارتش پاکستان) به تهران بود. در روزهای اول، رسانه‌های عمومی این سفر را یک دیدار دیپلماتیک عادی و حتی «بدون دستاورد ملموس» خواندند، اما حقیقت پشت پرده چیز دیگری است؛ ارتش پاکستان در این بحران نقش یک «کانال تنفسی و معبر امن پنهان» را برای مدیریت سناریوهای جنگ ایران و آمریکا بازی کرد.

چرا ارتش‌ها جای دیپلمات‌ها را در برنامه ترامپ برای ایران گرفتند؟

وقتی دیوار بی‌اعتمادی بین دو کشور تا این حد بالا می‌رود و دیپلماسی کلاسیک در هتل‌های ژنو و وین به انسداد می‌رسد، قواعد بازی تغییر می‌کند. در چنین شرایطی، ورود یک مقام بلندپایه نظامی مانند فرمانده ارتش پاکستان نشان‌دهنده چند واقعیت مهم است:

• انتقال بازی به فاز مدیریت میدانی: ارتش پاکستان با ورود در این سطح، پیام داد که بازی باید از سطح تنش‌های داغ و کور میدانی، به یک فاز مدیریت‌شده با دیپلماسی پنهان منتقل شود.
• موقعیت ژئوپولیتیک منحصربه‌فرد اسلام‌آباد: پاکستان معبر امنی است که مهندسی ویژه‌ای دارد؛ از یک طرف به چین و عربستان به شدت نزدیک است و از طرف دیگر، نفوذ و ارتباطات سنتی و عمیقی با پنتاگون دارد. این موقعیت باعث شده پاکستان نه آن‌قدر به ایران نزدیک باشد که متهم به هم‌پیمانی کامل شود، و نه آن‌قدر از تهران دور باشد که مسئولان ایرانی حرفش را نشنوند.

استراتژی ایران؛ خرید زمان برای مهار طوفان

دیپلمات‌ها و سیاست‌مداران ایرانی در تاریخ مذاکرات بین‌المللی به پیچیدگی و مهارت در «خرید زمان» معروف هستند. تهران از این کانال تنفسی اسلام‌آباد نهایت استفاده را کرد تا جلوی سرریز شدن پهنای جنگ و تبدیل آن به یک نبرد تمام‌عیار و فرامنطقه‌ای را بگیرد.

ورود ارتش پاکستان به این پرونده، سیگنال آرامش نسبی را در خطوط ساحلی و تنگه هرمز تزریق کرد و لحن تند تهدیدها را موقتاً به سمت بیان شروط و امتیازگیری‌های پنهان برد. این معبر پنهان نشان داد که با وجود تمام خط‌ونشان‌های رسانه‌ای، هر دو طرف در لایه زیرین همچنان به دنبال مهار بحران و جلوگیری از سقوط به پرتگاه یک جنگ ایران و آمریکا هستند.

اصل داستان! هلال طلایی قدرت در تنگه هرمز

اگر پرونده غنی‌سازی اورانیوم اهرم سیاسی ایران برای چانه‌زنی باشد، بدون شک تنگه هرمز اصلی‌ترین و کارآمدترین اهرم ژئوپولیتیک و نظامی تهران در میدان است. این آبراه باریک که در باریک‌ترین نقطه‌اش تنها ۳۹ کیلومتر عرض دارد، شریان حیاتی اقتصاد جهان و نقطه عطف هرگونه برنامه ترامپ برای ایران است؛ جایی که روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت (یعنی حدود یک‌پنجم انرژی کل دنیا) از آن عبور می‌کند.

تئوری هلال طلایی قدرت و نظم قرن ۲۱

بر اساس تئوری‌های بزرگ ژئوپولیتیک جهان (مثل نظریه هارتلند و ریملند)، هر قدرتی که بخواهد در قرن بیست و یکم ادعای ابرقدرتی و نقش تنظیم‌کنندگی داشته باشد، باید بتواند بر هلالی مسلط شود که از تنگه هرمز آغاز می‌شود، از خلیج عدن و باب‌المندب عبور می‌کند و به دریای مدیترانه می‌رسد.

قلب و حساس‌ترین نقطه این هلال طلایی، تنگه هرمز است. دونالد ترامپ برای دیکته کردن نظم نوین جهانی با قرائت خودش، به دنبال آن است که مدیریت یا حداقل توان تهدیدزایی ایران در این محیط را مهار کند. آمریکا با محاصره تدریجی آبراه‌ها تلاش می‌کند کنترل گسیل انرژی به سمت رقبای اصلی‌اش یعنی چین و اروپا را در دست بگیرد و آنها را گروگانِ سیاست‌های خود کند که این موضوع مستقیماً روی آینده ایران تاثیرگذار است.

شبکه نظامی جزایر ایرانی؛ قفسه بتنی خلیج فارس

ایران در طول دهه‌های گذشته، جغرافیای طبیعی خلیج فارس را به یک دژ نظامی و بازدارنده تبدیل کرده است. این شبکه از جزایر ایرانی، مثل یک زنجیره نظارتی و اعمال فشار عمل می‌کنند:

• جزیره قشم: بزرگ‌ترین جزیره منطقه، درست در ورودی تنگه هرمز که محل اصلی استقرار سامانه‌های موشکی ساحل به دریا، رادارها و نیروهای دریایی است.
• جزیره لارک: مستقر در باریک‌ترین نقطه تنگه که حکم چشم بیدار سیستم را برای رصد ثانیه‌ای کشتی‌ها دارد.
• ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک: جزایری که با وجود ادعاهای امارات در کنترل نظامی ایران هستند و دقیقاً روی خطوط اصلی کشتیرانی بین‌المللی سینه سپر کرده‌اند.

قدرت در «عدم قطعیت» و پاشنه آشیلی به نام خارک

یک نکته بسیار مهم نظامی در سناریوهای احتمالاتی جنگ ایران و آمریکا که ترامپ و پنتاگون به خوبی از آن آگاهند، این است که ایران برای فلج کردن بازار جهان نیازی به «بستن فیزیکی و کامل» تنگه هرمز ندارد. قدرت واقعی ایران در «ایجاد ناامنی و عدم قطعیت هیبرید» است. تنها یک تهدید موشکی کوچک، مین‌گذاری‌های محدود پنهان، یا ناامنی‌های کنترل‌شده کافی است تا بیمه کشتی‌های غول‌پیکر لغو شده و قیمت نفت پرواز کند.

اما این اهرم، یک چاقوی دو لبه و خطرناک است. ایران پاشنه آشیلی حیاتی به نام جزیره خارک دارد؛ جایی که ۹۰ درصد صادرات نفت کشور از آن انجام می‌شود. ناامن شدن خلیج فارس، اگرچه به دنیا شوک وارد می‌کند، اما عملاً خود ایران را هم در یک «محاصره شدید نفتی» قرار می‌دهد. در این موازنه وحشت، هر دو طرف می‌دانند که دست بردن به این شاه‌رگ، بازی را وارد فاز غیرقابل کنترلی خواهد کرد.

استراتژی سنتکام؛ «جنگ پنهان بر مدار تولید» و خط قرمز ناتو

اگر کار به رویارویی نظامی بکشد، ارتش آمریکا و ستاد فرماندهی مرکزی آن (سنتکام) دیگر به دنبال مدل‌های قدیمی جنگ مثل اشغال زمین یا بمباران‌های کور نیستند. در خرداد ۱۴۰۵، نقشه عملیاتی واشنگتن و اساس فنی برنامه ترامپ برای ایران روی فرمولی به نام «جنگ پنهان بر مدار تولید» چیده شده است.

مهندسی فرسایش زیرساخت‌ها در جنگ ایران و آمریکا

در این استراتژی، هدف اصلی حملات سایبری یا موشکی دقیق آمریکا، زیرساخت‌هایی است که مستقیماً به توان پایداری جامعه و صنعت ربط دارند؛ یعنی مجتمع‌های پتروشیمی، کارخانه‌های فولاد و از همه مهم‌تر، مدارها و ژنراتورهای کلیدی نیروگاهی.

• منطق این جنگ چیست؟ قطعات و سیستم‌های حساسی هدف قرار می‌گیرند که صنعت غرب به سادگی می‌تواند آن‌ها را جایگزین یا تعمیر کند، اما ایران زیر سایه تحریم‌های شدید اقتصادی، برای بازسازی یا وارد کردن آن‌ها باید سال‌ها زمان و هزینه‌های گزاف صرف کند.
• خروجی نهایی: هدف این طرح، ایجاد یک فرسایش شدید از درون، فلج کردن موقت بخش تولید، و تحت فشار قرار دادن بدنه اقتصادی جامعه است تا سیستم را تحت فشار نارضایتی‌های داخلی به سمت پذیرش شروط آمریکا هدایت کند.

منطقه خاکستری؛ چرا چین و روسیه صلح پایدار را نمی‌خواهند؟

یکی از لایه‌های پنهان این بحران فرسایشی این است که استمرار وضعیت «نه جنگ، نه صلح» (آتش‌بس مسلح)، کاملاً با منافع استراتژیک پکن و مسکو همخوانی دارد و تاثیر عمیقی بر شکل‌گیری آینده ایران می‌گذارد.

روسیه و چین به پرونده تنش ایران و آمریکا به عنوان یک «برگ برنده و کارت بازی استراتژیک» نگاه می‌کنند. آن‌ها از این کارت برای باج‌خواهی، حواس‌پرتی واشنگتن و گرفتن امتیاز در پرونده‌های بزرگی مثل اوکراین و تایوان استفاده می‌کنند. حل ریشه‌ای و پایدار اختلافات تهران و واشنگتن برای این دو قدرت یک کابوس است؛ چرا که در صورت صلح و رفع تحریم‌ها، ایران با تکیه بر کریدورهای ترانزیتی شمال-جنوب و شرق-غرب، توسعه ملی خود را از سر می‌گیرد و از قفل استراتژیک آن‌ها خارج می‌شود.

خط قرمز انتحاری؛ تهدید فرامنطقه‌ای و ماده ۵ ناتو

در پاسخ به فشارهای آمریکا، برخی فرماندهان نظامی در تهران تهدید کرده‌اند که در صورت شروع دوباره تنش‌ها، دایره نبرد را فرامنطقه‌ای خواهند کرد و پایگاه‌های آمریکا یا متحدانش را در اروپا هدف قرار می‌دهند. اما از منظر عقلانیت استراتژیک، این تهدیدها بیشتر یک کارت بازدارنده روانی است تا یک برنامه عملیاتی؛ چرا که شلیک مستقیم به خاک یا پایگاه‌های مستقر در اروپا، خطر وقوع یک جنگ ایران و آمریکا در ابعاد جهانی را به همراه دارد:

ورود به منطقه ماده ۵ ناتو: بر اساس بند ۵ پیمان ناتو، حمله به یک عضو، به منزله حمله به تمام اعضا است. این اقدام عملاً ناتو را مستقیماً وارد فاز جنگ و نابودی شبکه‌های نظامی می‌کند که یک ریسک موجودیتی بزرگ خواهد بود. تهران در عمل نشان داده که با وجود شعارهای تند، همیشه عقلانیت استراتژیک به خرج داده و تمایلی به سرریز شدن جنگ به یک نبرد جهانی ندارد.

جمع بندی و آینده ایران

توافق موقت و پیش‌نویس برنامه ۶۰ روزه آتش‌بس در خرداد ۱۴۰۵، به معنای رسیدن به یک صلح رمانتیک و پایدار یا فرود آمدن در آغوش یک جنگ جهانی آخرالزمانی نیست. واقعیت این است که روابط ایران و آمریکا وارد یک «تغییر فاز» بسیار لغزنده در منطقه خاکستری شده است؛ نوعی آتش‌بس مسلح که در آن هر دو طرف، دست روی ماشه، در حال اندازه گرفتن میزان تاب‌آوری و خطوط قرمز یکدیگر هستند.

بحران‌افزایی‌های ساعتی دونالد ترامپ و بازی «تیک‌تاک» او در شبکه اجتماعی‌اش، تلاشی برای ثبت یک میراث شخصی و تاجرانه است؛ او می‌خواهد با کمترین هزینه و بدون وارد شدن به یک جنگ ایران و آمریکا، تهران را در یک قفس استراتژیک مهار کند. در مقابل، تهران با وجود استقرار ساختار و پارادایم جدید قدرت، به خوبی می‌داند که واگذاری یک‌جای اهرم‌های بزرگی مثل اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصد یا توان موشکی و شبکه جزایر هرمز، پایان فشارهای واشنگتن نیست، بلکه شتاب دادن به فازهای بعدی خلع سلاح است.

تحلیل‌های آینده‌پژوهانه نشان می‌دهند که آینده ایران در حال عبور از یک پیچ خطرناک و پر از نوسان است. برنده نهایی این قمار بزرگ کسی نیست که پیش‌نویس توافق موقت را امضا می‌کند، بلکه ساختاری است که از فرصت تمدید آتش‌بس، برای بالا بردن پایداری داخلی، مهار جنگ پنهان سنتکام و آماده شدن برای ضربه احتمالی بعدی بیشترین استفاده را ببرد.

ایده مرکزی این تحلیل، به‌ویژه مفاهیم دکترین «ضربه-مکث-ضربه» و استراتژی «رژیمِ تغییر»، برگرفته و الهام‌یافته از تبیین‌های نظری و دیدگاه‌های تحلیلی دکتر مهدی مطهرنیا است.

سوالات متداول درباره آینده ایران و برنامه ترامپ

۱. آیا برنامه ترامپ برای ایران منجر به یک جنگ تمام‌عیار نظامی می‌شود؟

خیر در حال حاضر اینگونه به نظر نمیرسد؛ بر اساس استراتژی «رژیمِ تغییر» (Regime of Change)، دونالد ترامپ به دنبال پرداخت هزینه‌های سنگین یک جنگ کلاسیک، اشغال زمین و هزینه‌های تریلیون دلاری نیست. هدف او بالا بردن شدید فشار برای تغییر رفتار تهران و مهار آن است.

۲. دکترین «ضربه-مکث-ضربه» در روابط ایران و آمریکا چیست؟

این دکترین که توسط دکتر مطهرنیا تبیین شده، یک بازی روانی است. ترامپ ابتدا یک بحران یا ضربه تحریمی/نظامی ایجاد می‌کند، سپس وارد فاز «مکث» (مثل آتش‌بس‌های موقت ۶۰ روزه) می‌شود تا میزان تاب‌آوری جامعه و سیستم را بسنجد و در تهران فلج تصمیم‌گیری ایجاد کند.

۳. تفاوت «تغییر رژیم» با «رژیمِ تغییر» در چیست؟

در تغییر رژیم (Regime Change) هدف سرنگونی فیزیکی حکومت است، اما در استراتژی ترامپ یا همان «رژیمِ تغییر» (Regime of Change)، هدف اصلی حفظ ساختار ولی تسلیم کردن ۱۸۰ درجه‌ای آن پای میز مذاکره و محصور کردن ایران در یک قفس استراتژیک است.

۴. چرا دونالد ترامپ پرونده ایران را با ونزوئلا مقایسه می‌کند؟

این یک خطای محاسباتی و شناخت استراتژیک از سوی واشنگتن است. ترامپ با دیدگاه بیزینسی تصور می‌کند فشار اقتصادی کوتاه‌مدت همان‌طور که در کاراکاس جواب داد در تهران هم بازدهی دارد، در حالی که عمق ایدئولوژیک و ساختارهای تطبیقی ایران برای دور زدن تحریم‌ها را در نظر نمی‌گیرد.

۵. «تله مورگنتا» چیست و چگونه گریبان‌گیر ترامپ می‌شود؟

تله مورگنتا در رئالیسم قدرت می‌گوید وقتی یک سیاستمدار لاف‌ها و اولتیماتوم‌های تند نظامی می‌زند، خودش را اسیر بن‌بست می‌کند؛ چون عقب‌نشینی ابهت او را نابود می‌کند و عملی کردن تهدید نیز هزینه‌ای گزاف و کمرشکن روی دست ملتش می‌گذارد.

۶. چرا پذیرش شروط آمریکا برای ساختار قدرت در تهران یک ریسک موجودیتی است؟

تصمیم‌گیران در تهران از «تجربه معمر قذافی» آگاهند. آنها می‌دانند دادن امتیاز اول بر سر ذخایر اورانیوم پایان ماجرا نیست، بلکه آغاز فاز خلع سلاح موشکی، پهبادی و منطقه‌ای است که سیستم را به سمت فروپاشی کامل هدایت می‌کند و باعث انشقاق در بدنه سخت قدرت می‌شود.

۷. نقش پنهان ارتش پاکستان در تنش‌های ایران و آمریکا چیست؟

ارتش پاکستان (به فرماندهی ژنرال عاصم منیر) به عنوان یک کانال تنفسی و معبر امن پنهان میان تهران و واشنگتن عمل کرده است. پاکستان به دلیل روابط نزدیک با چین، عربستان و پنتاگون، بهترین گزینه برای مدیریت میدانی بحران و انتقال سیگنال‌های آرامش موقت است.

۸. چرا تنگه هرمز اصلی‌ترین اهرم بازدارندگی ژئوپولیتیک ایران است؟

تنگه هرمز با ۳۹ کیلومتر عرض، شریان حیاتی اقتصاد جهان است و روزانه یک‌پنجم انرژی دنیا از آن عبور می‌کند. ایران با تسلط بر این منطقه و تئوری هلال طلایی قدرت، دست برتر را در تنظیم‌کنندگی نظم قرن ۲۱ دارد.

۹. ایران چگونه می‌تواند بدون بستن فیزیکی تنگه هرمز بازار جهانی را فلج کند؟

قدرت واقعی ایران در ایجاد «ناامنی و عدم قطعیت هیبرید» است. تنها یک تهدید موشکی کوچک یا مین‌گذاری پنهان و محدود کافی است تا بیمه کشتی‌های غول‌پیکر لغو شده، قیمت نفت پرواز کند و شریان انرژی جهان قفل شود.

۱۰. استراتژی «جنگ پنهان بر مدار تولید» سنتکام علیه ایران چیست؟

در این استراتژی، پنتاگون و سنتکام به دنبال بمباران‌های کور نیستند؛ بلکه زیرساخت‌های حیاتی (مانند مجتمع‌های پتروشیمی، پالایشگاه‌ها و ژنراتورهای نیروگاهی) را هدف حملات سایبری یا موشکی دقیق قرار می‌دهند تا با ایجاد فرسایش فنی خردکننده، نارضایتی داخلی ایجاد کنند.